-door Caroline-

Al met het Plakkaat van Verlatinge van 1581 kennen we in dit land, toen nog niet dit land, de vrijheid van geweten. Dat betekende overigens niet dat katholieken hier te lande erg populair waren en hun godsdienst anders dan in het geniep mochten belijden, maar belijden mochten zij die. De schuilkerken herinneren nog aan de tijd dat de katholieken er wel mochten zijn, maar toch liever niet te veel opvallen. Maar allez, het was de Tachtigjarige Oorlog per slot, en die werd toch ook gevoerd vanwege het katholiek zijn en alles wat daar in die tijd zo bij kwam, van de bij het plakkaat afgezworen vorst Phillip II. En over de Tiende Penning natuurlijk en het terreurbewind van de Hertog van Alva. Die Tiende Penning, daar denk ik nog wel eens verlangend aan, aan Alva nooit.

Ook heeft hier lang het Processieverbod gegolden (van 1848 tot 1983), en dat  er volstaan werd met een (gedeeltelijk) processieverbod, dat was al een teken van grote tolerantie van Thorbecke, eerder kon je processies wel vergeten.

Kortom, na eeuwen (tot de Beeldenstorm van 1566) van Roomse hegemonie, werd dat geloof  weliswaar voor enige eeuwen in de hoek gezet, maar niet op de manier waarop die kerkstroming zelf gewoon was andersgelovigen in de hoek te zetten.

Maar met de grondwet van 1848 kwam na eeuwen verandering in de achtergestelde positie van de katholieken, hoewel nog in de zestiger jaren van de vorige eeuw de koningin niet aanwezig mocht zijn bij het huwelijk van haar dochter Irene en de Roomse inzegening daarvan.

Het heeft eeuwen aanpassing aan elkaar gekost, voordat de katholieken voluit mee mochten doen in dit land, en niet langer meer werden beschouwd als de vreemde eend in de bijt. Want die zaken zijn niet eenvoudig ook, gewetensvrijheid is mooi, ware het niet dat er zo veel mensen een ander gebruik van maken dan veel anderen zouden willen en omgekeerd.

Uit deze korte en onvolledige geschiedenis van het katholicisme in Nederland mag wel blijken dat het er bij de vrijheid van godsdienst niet om gaat dat men overal en altijd met grote kracht aan anderen de eigen geloofsovertuiging zou mogen opdringen, maar dat men als men er verder maar niemand mee lastig valt en zich niet aanstootgevend gedraagt, kan geloven wat men wil. Dat de katholieken door sommigen nog steeds gewantrouwd worden omdat zij in laatste instantie niet aan de Nederlandse staat maar aan de Heilige Stoel loyaliteit verschuldigd zouden zijn, geeft duidelijk aan dat het verdraaid niet gemakkelijk is om geloofsgemeenschappen met elkaar te laten samenleven zonder dat dat tot verveling van allerlei soort leidt. En dan hebben we het hier nog over christenen, mensen dus die elkaar het liefst de hele dag de andere wang zouden toekeren. In theorie zouden er geen groepen mensen zijn dus die makkelijker en vreedzamer met elkaar zouden kunnen samenleven dan de katholieken en de protestanten. Dit lukt pas een beetje echt  sinds de grondwet van 1848, waar beide geloven voor het wereldlijke gedeelte aan ondergeschikt zijn. Kennelijk lukt het samenleven van gelovigen met anderen alleen als er een stevige, seculiere stok achter de deur gehouden wordt. Overigens, het gezegde ‘twee geloven op één kussen, daar slaapt de duivel tussen’, is ook niet van betekenis ontbloot.

Inmiddels is er een nieuwe religieus-ideologische stroming in Nederland, en wel de islam. En opeens, en eerlijk gezegd voor mij nogal onverwacht, want ik dacht altijd dat godsdiensttwisten iets uit de middeleeuwen waren, hebben we te maken met een religie die zich op ideologische gronden niet kan vinden in de vorm van samenleven die we hier in eeuwen met elkaar hebben gevonden. De strevingen van de islam zijn namelijk vooral wereldlijk en gericht op het vestigen van de sharia, een systeem van staatsinrichting en recht dat aan Nederland geheel wezensvreemd is. Waar de christenen menen dat het Koninkrijk Gods zich niet hier maar buiten de wereld bevindt, en onderschikking aan de grondwet dus geen probleem is (ook de SGP acht het gezag van de Koning van God gegeven dus de gelovigen achten zich aan die Koning ondergeschikt, en dus onderworpen aan de door die Koning uitgevaardigde wetten), leert de islam anders. Want op grond van die leer dient het gezag van de islam wereldwijd te worden gevestigd en mag er pas gerust worden als de hele wereld onder de sharia is gebracht. Over hoe dit te bereiken laat die leer weinig misverstanden bestaan, vriendelijk als je nog niet sterk genoeg bent om het onvriendelijk te doen.

Dit nu, wekt weinig vertrouwen in een vreedzaam samenleven in de samenleving hier, die soms voorzichtig maar vaak ook bloedig in een proces van eeuwen geworden is wat die is.

Mij lijkt het dat om die reden, de sharia plaats van ons rechtssysteem, de islam geen beroep toekomt op de in Nederland grondwettelijk gegarandeerde vrijheid van godsdienst, want die kan natuurlijk alleen toekomen aan die leren die er niet op uit zijn die grondwet te vervangen door iets wat niets maar dan ook niets met onze grondwet en samenleving te maken heeft.

Eerst indien in de islam (en er is dan wel geen echte hierarchie of kerk, maar dat er figuren zijn die fatwa’s kunnen uitvaardigen, dat is iedereen de afgelopen decennia wel duidelijk geworden, dus een fatwa dat vanaf heden de islam de democratische rechtstaat nastreeft lijkt me uit te vaardigen) de onderschikking aan de grondwet erkent, kan op de daar geformuleerde vrijheid een beroep worden gedaan.

En dan, dan kom ik op het volgende: en dat is: wat is die vrijheid van godsdienst? Als hiervoor al betoogd, is dat niet de vrijheid om anderen lastig te vallen met de eigen overtuigingen, of die overtuigingen in het openbaar en overal en altijd uit te dragen. Eerder is het omgekeerde het geval, en wel dat je je als koesteraar van een overtuiging nu juist niet de hele tijd als zodanig dient te laten kennen (vandaar ook het verbod op kleding of symbolen die een bepaald staatkundig streven uitdragen), maar je in de openbare ruimte beschaafd en neutraal dient op te stellen. Akkoord, zo af en toe eens een processie moet kunnen maar veel gekker moet het niet worden. En dat het niet veel gekker moet worden dat is juist omdat het je in de openbare ruimte onthouden van het voortdurend opdringen van allerlei overtuigingen, een voorwaarde is om samen in die ruimte in vrede te kunnen verkeren. In de openbaarheid zijn we neutraal, in het privé mag vervolgens binnen de grenzen van de wet alles. Terughoudendheid in de openbare ruimte, waarmee ik ook de gedeelde geestelijke ruimte bedoel, is de enige garantie voor werkelijke godsdienstvrijheid, omdat ander gedrag, ander samenleven, vroeger of later weer tot moord en doodslag leidt. En dan heb ik het nog niet eens gehad over de vrijheid om van godsdienst verschoond te blijven, want dat dat een even belangrijke vorm van godsdienstvrijheid is als die van de gelovigen, lijkt me evident.

Vandaar ook dat ik het zo jammer vindt dat, met de komst van de islam naar dit land, we niet alleen opeens met een ideologie geconfronteerd worden die zijn plaats nog niet kent in deze samenleving, maar dat die aanwezigheid ook nog eens besmettelijk werkt op de andere religieuze ideologieën. Het lijkt wel of het de religieuzen niet meer gaat om de vrijheid het eigen geweten te volgen als zij denken aan godsdienstvrijheid, maar aan de vrijheid anderen hun overtuigingen op te dringen, en hen te houden aan de daarbij behorende normen en waarden. Des te treuriger is het dat de gelovigen hier de Nederlandse rechter aan hun zijde vinden, de rechter die ten onrechte meent dat geloof een vrijbrief is voor het doen van uitlatingen en oproepen die in strijd zijn met de Nederlandse wet.

Dat dit de bijl aan de wortel van de vrijheid van geweten is, dat behoeft geen nader betoog.

Reageren kan op: www.joostniemoller.com